ทำไม ตู้ขายสินค้าอัตโนมัติ ในญี่ปุ่น กำลังลดลงเรื่อย ๆ /โดย ลงทุนเกิร์ล

หากพูดถึงประเทศญี่ปุ่น ไม่ว่าจะเดินไปตามตรอกซอกซอย ชนบทที่ห่างไกล หรือแม้แต่บนยอดเขาฟูจิ เราก็มักจะเจอตู้ขายสินค้าอัตโนมัติอยู่เสมอ โดยเฉพาะตู้กดเครื่องดื่มที่กลายเป็นภาพจำของประเทศนี้ไปแล้ว

แต่รู้หรือไม่ว่า ในวันนี้จำนวนตู้ขายสินค้าอัตโนมัติในญี่ปุ่นกำลังลดลงอย่างต่อเนื่อง

เรื่องนี้เกิดจากอะไร ? ลงทุนเกิร์ลจะเล่าให้ฟัง

จุดเริ่มต้นของตู้ขายสินค้าอัตโนมัติในญี่ปุ่น ย้อนกลับไปได้ถึงปี 1904 โดยเครื่องรุ่นแรกถูกใช้สำหรับขายแสตมป์และไปรษณียบัตร 

ก่อนที่ในเวลาต่อมา ตู้ขายสินค้าอัตโนมัติจะค่อย ๆ แพร่หลายมากขึ้น จากตู้ขายขนมก็ค่อย ๆ พัฒนาไปสู่ตู้ขายน้ำผลไม้และเครื่องดื่มในช่วงปลายทศวรรษ 1950

และท้ายที่สุด เครื่องดื่มก็กลายมาเป็นสินค้าหลักที่ถูกนำมาวางขายในตู้ขายสินค้าอัตโนมัติ และมีสัดส่วนเกินกว่าครึ่งหนึ่งของจำนวนตู้ทั้งหมด

อย่างไรก็ตาม หากดูจากข้อมูลล่าสุด จะพบว่าจำนวนตู้ขายเครื่องดื่มในญี่ปุ่นกำลังลดลงต่อเนื่อง 

โดย ณ สิ้นปี 2024 ญี่ปุ่นมีตู้ขายเครื่องดื่มราว 1.98 ล้านตู้ ลดลงจาก 2.2 ล้านตู้ในปี 2014 และถ้านับจากจุดสูงสุดในยุคฟองสบู่ปี 1985 จำนวนตู้ลดลงไปแล้วถึง 23%

ขณะที่ยอดการจำหน่ายเครื่องดื่มผ่านตู้ขายสินค้าอัตโนมัติ ก็ลดลงจาก 72 ล้านลังในช่วงสูงสุดในปี 1997 เหลือเพียง 42 ล้านลังในปี 2024 

พอเรื่องเป็นแบบนี้ ผู้เล่นรายใหญ่หลายรายจึงต้องปรับโครงสร้างกันยกใหญ่ 

- DyDo ผู้ให้บริการตู้ขายสินค้าอัตโนมัติรายใหญ่อันดับ 3 ของญี่ปุ่น ประกาศเตรียมถอดตู้มากกว่า 20,000 ตู้ หรือราว 7.5% ของเครือข่าย หลังบริษัทเผชิญผลขาดทุนรายปีสูงสุดเป็นประวัติการณ์

- Coca-Cola Bottlers Japan ที่มีตู้ขายสินค้าอัตโนมัติประมาณ 640,000 เครื่อง ต้องบันทึกผลขาดทุนจากการด้อยค่าสินทรัพย์ถึง 18,130 ล้านบาท จากการพยายามปรับโครงสร้างธุรกิจตู้ขายสินค้าอัตโนมัติ

- Ito En ยักษ์ใหญ่ด้านชาเขียว บันทึกผลขาดทุนจากการด้อยค่าสินทรัพย์ถึง 2,800 ล้านบาท โดยให้เหตุผลว่า “สภาพการดำเนินงานแย่ลงอย่างมาก”

- Pokka Sapporo Food & Beverage ตัดสินใจขายธุรกิจตู้ขายสินค้าอัตโนมัติของตนให้บริษัทอื่น โดยให้เหตุผลว่า “สภาพแวดล้อมทางธุรกิจที่ท้าทาย”

แล้วอะไรคือสาเหตุที่ทำให้อุตสาหกรรมนี้เริ่มสั่นคลอน ?

1. เงินเฟ้อ และพฤติกรรมผู้บริโภคที่เปลี่ยนไป 

เมื่อราคาวัตถุดิบและพลังงานเพิ่มขึ้น ผู้ประกอบการจึงต้องทยอยขึ้นราคาเครื่องดื่มในตู้ขายอัตโนมัติ จนเข้าใกล้ระดับ 200 เยนต่อขวด ซึ่งเป็นจุดราคาที่ทำให้ผู้บริโภคเริ่มลังเลที่จะควักเงินซื้อ และหันไปซื้อเครื่องดื่มในซูเปอร์มาร์เก็ต ร้านสะดวกซื้อ หรือร้านขายยาที่ราคาถูกกว่ามาก

ตัวอย่างเช่น ชาเขียว Oi Ocha ของ Ito En ขนาด 500 มล. ซื้อที่ตู้กดราคา 160 เยน แต่ถ้าไปซื้อที่ร้านสะดวกซื้อราคา 139 เยน และในซูเปอร์มาร์เก็ตราคาเริ่มต้นเพียง 79 เยนเท่านั้น

รวมไปถึงความนิยมในการสั่งสินค้าออนไลน์ให้จัดส่งถึงบ้าน ที่มีมากขึ้นตั้งแต่ช่วงโควิด-19 เป็นต้นมา

2. วิกฤติขาดแคลนแรงงาน และต้นทุนโลจิสติกส์ที่พุ่งสูง

แม้หน้าตาของธุรกิจจะดูอัตโนมัติ แต่เบื้องหลังยังต้องพึ่งพาคนขับรถสำหรับเติมสินค้า เก็บขยะ และดูแลความเรียบร้อยของตู้

ซึ่งญี่ปุ่นกำลังเผชิญปัญหาขาดแคลนคนขับรถบรรทุกอย่างหนัก โดยในปี 2024 ค่าจ้างคนขับรถบรรทุกเพิ่มขึ้น 7.1% ส่งผลให้ต้นทุนการดำเนินงานของบริษัทพุ่งกระฉูด

3. การตามเทคโนโลยีไม่ทัน (Digitalization Lag) 

ตู้ขายสินค้าอัตโนมัติจำนวนมากในญี่ปุ่น ยังไม่มีระบบติดตามสินค้าคงคลังแบบเรียลไทม์ พนักงานจะไม่รู้เลยว่าตู้ไหนของหมด จนกว่าจะขับรถไปเปิดตู้ดูด้วยตัวเอง ซึ่งเสียทั้งเวลาและแรงงาน

นอกจากนี้ ตู้จำนวนมากยังรับเฉพาะเงินสด ทำให้คนรุ่นใหม่เลิกใช้งาน โดยมีผลสำรวจในโตเกียวระบุว่า ผู้ใช้กว่า 56% เลิกซื้อเครื่องดื่มจากตู้ หากตู้นั้นไม่รองรับการชำระเงินแบบไร้เงินสด

แถมตู้หลายแห่งก็ยังไม่อัปเดตระบบให้รองรับธนบัตร 1,000 เยน และเหรียญ 500 เยนรุ่นใหม่อีกด้วย ข้อจำกัดเหล่านี้ก็ยิ่งทำให้ตู้ขายสินค้าอัตโนมัติสูญเสียความน่าสนใจไป

แล้วอนาคตของธุรกิจนี้จะเป็นอย่างไรต่อ ?

นักวิเคราะห์มองว่า บริษัทต่าง ๆ ต้องปรับโครงสร้างใหม่ รื้อถอนตู้ในทำเลที่ไม่ทำกำไร แล้วหันไปเน้นพื้นที่ที่มีแทรฟฟิกสูง เช่น อาคารสำนักงาน รวมถึงขยายขนาดตู้ให้ใหญ่ขึ้นเพื่อลดความถี่ในการเติมสินค้า

พร้อมกันนั้น หลายบริษัทก็ควรหันมาจับมือกัน ใช้ระบบจัดส่งและเติมสินค้าร่วมกัน แทนที่จะต่างคนต่างขับรถไปเติมตู้ของตัวเอง เพื่อประหยัดต้นทุนให้ได้มากที่สุด

ทั้งนี้ บางบริษัทก็เริ่มเปลี่ยนไปขายสินค้าอื่น ๆ นอกจากเครื่องดื่ม เช่น อาหารแช่แข็ง เพื่อสร้างจุดขายและตอบสนองความต้องการเฉพาะกลุ่มบ้างแล้ว

สรุปแล้ว ตู้ขายสินค้าอัตโนมัติในญี่ปุ่นคงไม่ถึงขั้นหายไปจากภาพจำของประเทศ แต่ก็ปฏิเสธได้ยากว่า ยุคที่ตู้เหล่านี้เติบโตแบบไร้ข้อจำกัด น่าจะผ่านพ้นไปแล้ว

จากนี้ไป ตู้ขายสินค้าอัตโนมัติในญี่ปุ่นอาจไม่ได้มีอยู่ทุกที่เหมือนในอดีต แต่จะวัดกันที่จุดไหนยังคุ้มค่าพอจะอยู่ต่อ..

References :

JapanTimes, FinancialTimes, Japantoday